Hoşgeldiniz  

KPSS Coğrafya: Türkiye’de Akarsular!!!

admin | 27 Aralık 2015 | Coğrafya, Genel

Türkiye’de akarsular rejim olarak düzensizdir. Karadeniz bölgesi bu konuda istinadır. Bunun nedeni yağış rejiminin düzensiz olması, ilkbahardaki kar erimeleri ve yazın buharlaşmanın fazla olmasıdır. Yatak eğimleri fazla ve rejimleri düzensiz olduğundan ulaşımda kullanılamazlar, bu konuda Bartın çayı istisnadır.

Yatak eğimleri fazla olduğundan enerji potansiyelleri yüksek, akış hızları fazla ve erozyonu hızlandırıcı etkileri yüksektir. En çok suyu ilkbaharda, en az suyu yaz mevsiminde taşırlar.

Uzunlukları fazla değildir. Bunun nedeni, dağların kıyıya paralel uzanması ve Türkiye’nin bir yarımada olmasıdır.

Denge profilinden uzak akarsulardır. Türkiye’nin şekillenmesinde en etkili dış kuvvettir.

Taşıdıkları su miktarı azdır. Bundan daha çok Türkiye’nin büyük bir bölümünde yarı kurak bir iklimin görülmesi nedeniyle az yağış olması etkili olmuştur.

Akarsulardan daha çok sulama, içme ve kullanma suyu elde etmek ve elektrik enerjisi üretiminde yararlanılır.

Yük miktarları fazladır. Yer yer su taşkınlarına ve erozyona neden olurlar.

Akarsu Debisi: akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinden bir saniyede geçen su miktarına denir.

Debiye etki eden faktörler;

İklim, bitki örtüsü, havzadaki büyük kaynaklar ve yer altı suları, yatağın geçirimliliği, dağlardaki kar kalınlığı, göller ve insan faktöründen oluşur.

Denge profili: akarsuların derinlemesine aşındırmasının bir alt sınır vardır. Taban seviyesi denilen bu sınırı deniz seviyesi oluşturmaktadır. Akarsu yatağının hiçbir noktası deniz seviyesinin altına kadar aşındırılamaz. Akarsuyun kaynak kısmında, su miktarı az olduğundan aşındırma daha zayıftır. En büyük aşındırma akarsu yatağının orta kısımlarında gerçekleşir. Akarsu yatağının taban seviyesine yaklaşması ağızdan kaynağa doğru aşamalı bir şekilde gerçekleşir. Aşındırma ilerledikçe yatak eğimi azalır. Taban seviyesine yaklaşır. Aşındırmanın en son evresinde yatak eğiminin aldığı şekle denge profili denir.

Denge profiline ulaşmış bir akarsu: yatak eğimi azalmıştır, akış hızı yavaşlamıştır, aşındırma gücü azalmıştır, biriktirmesi artmıştır, enerji potansiyeli azalmıştır, üzerinden ulaşım ve taşımacılık yapılabilir.

Akarsuyun aşındırmasında; akış hızı, yatak eğimi, su miktarı, taşınan yük miktarı, kayaların cinsi gibi faktörler etkilidir.

Akarsu rejimi: akarsuyun debisinin yıl içerisinde gösterdiği alçalma yükselme halindeki seviye değişikliğidir. Ülkemizdeki akarsuların çoğu değişik iklim özellikleri görülen yerleden gelen kollara sahiptir. Bu kolların beslenme özellikleri farklı olduğu için akarsularımızın çoğu kara rejimli akarsulardır.

Rejime etki eden faktörler; yağış rejimi, yağış biçimi, akursu kaynağı, sıcaklık ve buharlaşma, havzanın genişliği, arazinin şekli ve eğimi, bitki örtüsü etkileyen faktörlerdir.

Akarsu rejim tipleri;

Kar ve buz suları ile beslenenler: bu rejim, yağışın büyük bölümünün kar şeklinde düştüğü yüksek dağlardan kaynağını alan akarsularda görülür. Örneğin Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu akarsuları: Fırat, Dicle, Aras, Kuru, Çorum, Seyhan vs. bu tip akarsularda, akım seviyesi Mart-Ağustos arasında yükselir, kışın düşer.

Turkiyenin_Akarsulari

Yağmur suları ile beslenen akarsular: Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde, akarsularda yazın seviye düşmesi, kışında seviye yükselmesi görülür. Örneği; Büyük Menderes, Küçük Menderes, Gediz, Bakırçay, Susurluk,

Kaynak Suları ile beslenenler: Karstik kaynaklarla beslenen akarsularda seviye düşmesi fazla olmaz. Su seviyeleri yıl içerisinde çok az değişir. Örnek: Manavgat ve Köprüçaydır.

Gölden çıkan akarsular: bunlara göl ayağı denir. Bu akarsuların rejimleri düzenlidir. Beyşehir gölünden çıkan ve Konya arazisini sulayan Çarşamba Suyu. Eğirdir gölünden çıkan Kovada Çayı. Manyas gölüne ulaşıp tekrar gölden çıkan Kocaçay. Ulubat gölüne ulaşıp tekrar gölden çıkan Kemalpaşa-Orhaneli. Erzurum platosunun doğu ve güneyindeki bataklık ve göllerden çıkan Karasu. Çıldır gölünden çıkan Arpaçay.

yatak

Karma rejimli akarsular: ülkemizdeki büyük akarsulardan Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Fırat ve Dicle önemli karma rejimli akarsulardandır. Bu tür akarsular, farklı iklim bölgelerinden geçtiklerinden karma rejim özelliği gösterirler.

Sel rejimli akarsular: sağanak yağışlarla ani kabararak akışa geçen, sonrada kuruyan ya da çok az bir debi ile akan akarsulardır. Ülkemizde İç Anadolu Bölgesinde görülür.

Akarsu Havzaları: akarsuların koları ile birlikte sularını topladığı alana denir.

akarsu-havzasi

Açık Havza: Sularını denize dökülen akarsuların bulunduğu alanlardır.

Karadenize dökülen akarsular: Çoruh nehri, Doğankent çayı, Yeşilırmak, Kızılırmak, Yenice (Filyos ırmağı), Bartın çayı, Sakarya nehri.

Marmara Denizine dökülen akarsular: Susurluk,

Ege denizine dökülen akarsular: Meriç nehri, Bakırçay, Gediz nehri, Büyük Menderes, Küçük Menderes ve Ergene.

Akdeniz’e dökülen akarsular: Ceyhan ve Seyhan nehri, Göksu, Manavgat, Aksu, Asi-Dalaman.

Basra körfezine dökülen akarsular: Fırat ve Dicle nehri,

Kapalı Havza: Sularını denize dökmeyen akarsuların bulunduğu alanlardır.

İç Anadolu Kapalı Havzaları: Konya kapalı havzası, Tuz gölü kapalı havzası, Afyon-Akarçay kapalı havzası,

Göller Yöresi kapalı havzası: Burdur gölü, Acı göl, Salda gölü, Yarışlı, Bucak ve Kestel gölleri kapalı havazaları.

Van gölü kapalı havzası: Muradiye ve Zilan çayı tarafından beslenir.

Hazar Denizi Kapalı Havzası: Kura ve Aras nehirleri Azerbaycan’da birleşip Hazar Denizi’ne dökülür.

images

Kaynağı Türkiye’den alıp başka ülkeler üzerinden denize dökülen akarsular Dicle, Fırat: Basra körfezine, Aras, Kura: Hazar Denizine, Çoruh: Gürcistan üzerinden Karadeniz’e dökülen nehirlerdir. Kaynağını başka bir ülkeden alıp Türkiye’deki denizlere dökülen Asi: Akdeniz’e, Meriç: Ege Denizine dökülür.

1192 Kez Görüntülendi.
Etiketler:
Yorumunuz
Konu hakkındaki görüşleriniz nelerdir?

© 2012 selosepet Tüm Hakları Saklıdır ~ İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Başlığım